جامعه و زبان تاتهای جمهوری آذربایجان

دکتر مقصود حاجی اف

تاتها در جمهوری آذربایجان در نیم جزیرة آب شوران – در دهات باكو، در نواحی خیزی (خزر) سییه زن، دوچی، قوبا، شماخی اسماعیلی، قره داغ و قوبوستان مرزة در بخش در بند داغستان روسیه به طور پراكنده و در بعضی دهات و قریه جات بطور كامپاكت (یعنی در یك جا و مجتمع) زندگی می كنند. آریائی نژاداند، یعنی خود را از طوایف ایرانی نژاد میدانند. با توجه به ضرورت اهمیت حفظ زبان حقوق و آزادی و رشد و انكشاف زبان و ادبیات و تمدن این خلق ها را وظیفة عمد، حكومت مستقل كشور شناخت و تحت حمایت این فرمان مركز های مختلف فرهنگی به وجود آمد كه آنها بلافاصله شروع به تحقیق و جمع آوری و چاپ و انتشار نمونه های ادبی خلق های كوچك و یا اقلیت نمودند.

مركز فرهنگی تات ها نیز كه در راس آن اینجانب قرار دارد از تاریخ 14 دسامبر سال 1990 از طرف وزارت عدلیه تصویب و شروع به شمارش كردند در این مدت اشعار شعرای تاتی زبان جمهوری آذربایجان و قصه های تات ها و ترجمه آثار شعرای آذربایجان به تاتی صورت گرفت و تحقیقات مربوط به تاریخ واتنوگرافی – مردم شناسی تات ها و بررسی های مونوگرافی زبان تات های آذربایجان را به شكل كتاب و كتابچه جداگانه چاپ و در دستر تات زبانان گذاشتیم. بنده چندین سال به تحقیق و بررسی مسائل مختلف تاتها مشغول بوده ام.

جهت آشنائی بیشتر با محل، موقعیت و وضع جغرافیایی تاتهای جمهوری آذربایجان – این طایفه یا خلق ایرانی – توجه شركت كنندگان این كنفرانس محترم تات شناسی را به مقالات خود كه در مجله پیام نوین در شمارة 63 سال 1346 و شماره های 8 و 9 سال 1352 چاپ شده است معطوف می دارد. در آمار سرشماریهای سال های مختلف تعداد تاتهای قسمت شمال رود ارس با ارقام متفاوت ذكر شده است. مثلاً تعداد تاتها در سال 1891 – یعنی اوخر قرن 19 – 165 و 118 نفر، در سال 1894 – 693، 124 نفر نشان داده شده است. در اوائل قرن بیستم – یعنی در سال 1921 تعداد آنها 101383 بوده است كه از آن جمله 52208 نفرشان مربوط باكو و اطراف آن گفته شده است. در سر شماری 1926 رسماً تعداد تاتها 000/100 نفر، در سال 1939 ، 38713 نفر، در سال 1989 – 8000 نفر ذكر شده است كه این آخرین رقم نیز مربوط به تاتهای آذربایجان و قسمت دربند و ماهاچ قلعه داغستان می باشد. نتایج سرشماری سال 1998 هنوز اعلان نشده است. البته، از اولین رقم سرشماری گرفته تا آخرین رقم سرشماری تعداد تاتها احتیاج شدید به تصحیح دارد. علت پائین و یا كم ذكر شدن تعداد تاتها این است كه در موقع سرشماری اغلب تاتها خود را آذربایجانی – نشان داده اند- یعنی ملیت خود را تبدیل كرده اند. در جمهوری آذربایجان به زبان تاتی نمایندگان سه دین – یعنی تاتهای مسلمان، تاتهای یهودی (تاتها آنها را جهود - Cuhad  آذربایجانی های ترك زبان – جهود Cuhad مینامند) یعنی موسوی و تاتهای ارمنی – یعنی عیسوی گریگوریان .

اغلب دانشمندان و محقیقن روس و آذربایجان، مانند داندامایوف، لیفشیتش، گرانتوفسكی و اقرار علی یوف، علی صحبت سومباتزاده و غیره تاتها را از طوایف قدیم ساكنان آذربایجان می دانند.

علت رواج یك زبان - یعنی زبان تاتی در میان نمایندگان سه دین بزرگ را نیز دانشمندان مورد تحقیقات خود قرار داده اند. به نظر بعضی از دانشمندان مثلاً مولف قرون وسطی «دربند نامه» می نویسد كه وقتی كه در سال 105 هجری (738 میلادی) ابومسلم كه بردار خلیفه عبدالملك مروانی بود با لشكر 90000 نفری وارد داغسان شد هم خزریان بت پرست را و ایرانیان (تاتها) آتش پرست را – این كافران را بدین اسلام آوردند. دانشمندان عقدیده دارند كه همة تاتها در اوایل موجودی خود مربوط یك طایفه – یعنی خزریها بوده اند و از آنجمله اهل یهود – یعنی موسوییان اول خزری بت پرست بوده اند. بعدها آنهائی كه در زمان حكمرانی لوایساوزییانین (741-717) پادشاه روم – از روم فرار كردند (در نتیجه تعقیبات مختلف) به جاهای مختلف آمدند و در آنجا قرار گرفتند، از آنجمله به قفقاس – به ولایات خزریها و در آنجاها دین موسی را – كه موسوی نامیده می شود تبلیغ می نمودند. این مطلب در آثار «مسعودی» و «ابن حوقل» نیز جا گرفته است. بدین ترتیب بنظر برخی از دانشمندان قسمتی از تاتهای ایرانی زبان قدیم كه بعداً یهودی نامیده شده اند در قرن 8 و ممكن است حتی پیشتر دین موسی را از خزریان و یا از یهودییانی كه از طریق كزیم (Kzim) از روم به قفقاس وارد شده بودند، پذیرفتند. باقیماندگان نسل آنها را اكنون در آذربایجان و داغستان داغ جوهود و به روسی zopeauettpea به فارسی یهودییان كوهی، یا كوهستانی می نامند. در بین خود دانشمندان یهودی نیز این نظر مقام ثابت را دارا می باشد، یهودیان تات «از بنی اسرائیل نیستند و اول دین آنها دین بنی اسرئیل نبوده است. در مراحل اول موجودیت آنها دین اولیه شان دین زرتشت بوده است. آنها آتش پرست بوده اند… .

1- تاتهایی كه یهودیان كوهی نامیده می شوند. با یهودیانی كه حكمداران آشوری – با آشوری مانند اسرا به ایران و میدیا آورده اند (ارتباطی) ندارند. 2- دین موسی – موسوی را یهودیانی كه در قرون 7 و 8 و حتی قبل از آن از روم فرار كرده اند بین خزریها توسعه و انتشار داده اند.3- دین موسوی را بین عده ای از تاتها (كه با تاتهای دیگر آتش پرست بوده اند) خزریها و ممكن است یهودیانی كه از روم به قفقاس فرار كرده اند توسعه داده اند. 4- تاتهای یهودی و مسلمان و عیسویان و یا نصرانیان یك خلق را تشكیل می دهند. آنها را ادیان موسوی و عیسوی و محمدی از یكدیگر جدا نموده اند.» ( نگاه شود: یاكو آغاز رونوف. سرنوشت بزرگ خلق كوچك. مسكو، 1995، ص23، به زبان روسی) بدین ترتیب می توان نتیجه گریری نمود: تاتها از طوایف آفتوخوتون – Aftokuton – محل قدیم خلق های آذربایجان می باشند و بعداً با آمدن بعضی از طوایف ایرانی زبان در دورة ساسانیان برای محافظت سرحدهای شمال از تهاجم طوایف غارتگر در قرون چهارم الی ششم میلادی تقویت یافته و یه تدریج تبدیل به بك خلق شده اند كه اكنون به نام تات شناخته می شوند. ساسانیان نمی توانستند به اسیران رومی خود – به دارندگان دین موسوی (به یهودیان اصلی) فراریان پروسیلم Jezusolim دفاع سرحدهای شمال شمال قسمت دربند را اعتبار نمایند. تاتها بعدها ادیان مختلف را می پذیند: دین یهودی و عیسوی را از خزریان و دین مسمانان را از اعراب.

گویش های تاتهای مسمان جمهوری آذربایجان كه از كه از نظر وجه تمایز و تفاوتهای صوتی و لكسیك (Leksik) و قراملی به اندازه های مختلف از یكدیگر مشخص می گردند به سه لهجه عمده تقسیم می گردند :

1-لهجه های زبان تاتی قسمت شمالی جمهوری آذربایجان : لهجه قوبا  لهجه دوچی  لهجه قوناقكند و لهجه قیزیل قازما (در ناحیه خیزی )

2-لهجه  مركزی – لهجه عروس كش – داغقو شجی و یا خود لهجه خیزی

3-لهجه های جنوبی كه عبارتند از لهجه های آبشوران بالاخانی  سوراخانی لامیج در ناحیه اسماعیلی و ملحم در ناحیه شماخی (این ده است كه شاعر بزرگ آذربایجان خاقانی شیروانی در آنجا متولد شده است.)

در تحقیقهای مختلف ما، این لهجه ها از جوانب مختلف زبانشناسی با یكدیگر مقایسه شده و نتایج جالب زبانشناسی بدست آمده است. ما در كتاب «تحقیقات تاریخی و اتنوگرافی تاتهای آذربایجان» منتشرة سال 1995، 600 كلمه (حرف) را در مقایسة 6 لهجه زبان تاتی داده ایم كه دو لهجة آن لهجه های قوناقكند و ملحم زبان تاتی قسمت جمهوری آذربایجان و چهار لهجة آن لهجه های كرینگان و هر زنی و ابراهیم آباد و سگز آباد زبان تاتی قسمت ایران را در بر می گیرد، جمعاً بیش از چهار هزار كلمه در لهجه های مختلف به مقایسه كشیده شده است.

حتی در داخل یك لهجه نیز تفاوتهای مشخص شیوه ای جلب توجه می نماید مثلاً، یك نمونه از لهجه مركزی زبان تاتی جمهوری آذربایجان، آن را در بالا به نام لهجه عروس كش- داغفوشچی یادآور شدیم دقت شود این لهجه خود نیز به 6 شیوه تقسیم شده است