صفحه اصلی
زبان و ادبیات تات
گفتمان تات شناسی
تاریخ و فرهنگ تات
آذری - تات - ترک
اجتماعت تات زبان
کتابخانه تات
پیوند ها
تماس با ما
جغرافياي تات
علی عبدلی
چنانكه اشاره شد جغرافياي پراكندگي تاتها نقشه عجيب و پرسش برانگيزي دارد. در اين نقشه مناطق تات نشين همچون جزاير كوچكي درسينه ي يك اقيانوس ديده ميشوند. جزايري كه هرچه بيشتر به گذشتهبرگرديم فاصله شان به هم نزديكتر ميشود. وجود شماري از جزايرمذكوردر ايران و شماري ديگر در پيرامون ايران به شرح زير گزارش شده است
الف ـ داخل ايران :
نقشه يادشده در شرقيترين نقطهاش از شهرستان بجنورد آغازميشود. در آن شهرستان اهالي چند روستاي بخش راز واقع در مجاورتمرز جنوبي كشور تركمنستان، زبان خود را تاتي ميخوانند. همچنين درجنوب غربي بجنورد، جلكه پهناوري به نام جوشقان و منطقهاي به نامچهار ده سنخواست وجود دارد كه اغلب ساكنان آن به گويش تاتي سخنميگويند. اهم روستاهاي تاتي زبان مناطق ياد شده عبارت است از:اندقان، خراشا، كرف، جربت، دو برجه و جوشقان راز،كيفان، جاجرم ومحمود آباد .
در استر آباد طايفه گودارها به زبان تاتي سخن ميگويند زبانبخشي از اهالي سنگسر و سمنان تاتي ست در شهرستان اراك ازروستاهايي چون عيسي آباد، اماران، چراغان، وفس و تفرش در زمره نقاطتات نشين ياد ميشود. در كتابهاي «فقه اللغه» و « ديوان همافر عراقي»گويش وفسي به عنوان شاخهاي از زبان تاتي ياد گرديده است .
از استان قزوين بايد به عنوان عمدهترين منطقه ي تات نشين ايرانياد كرد. بخش كثيري از اهالي اين استان خصوصا" اهالي دهستانفشكلدره شامل روستاهاي: زياران، صمغ آباد، تيخور، توداران، آقچري،خوزنان، آتانك، جزمه، داراسرور، كهوان، كذلك، ميانكوه و ابراهيم آباد و همچنين شهرستان تاكستان (سيادهن)، اسفرورين، شال، قَرقَسين،خوزنين، دانسفهان، سگزآباد، ابراهيم آباد، الموت، طارم و خيارج هم تاتيزبانند
در بخش طالقان اهالي شماري از روستاها به گويش تاتي سخنميگويند اُبن در سال 1906 از وجود تاتها در ابهررود و خمسه زنجان،هشترود و گرمارود ميانه و رواج گويش تاتي در دهستان نير واقع در استاناردبيل را گزارش نموده است .
در كتاب خياو چند بار از تات و تاتها در زمره اهالي پراكنده درشهرستان مشكين شهر، ياد گرديده است ولي نه به عنوان گروه وياجماعاتي كه به گويش تاتي سخن ميگويند. در كتاب ياد شده كه يكمنوگرافي و مبتني بر پژوهش ميداني ميباشد، همه جا تات به معنيجماعات كشاورزو تخته قاپو آمده است «غذاي تات نشينها و چادرنشينها با هم تفاوت كلي دارد» ويا «مناظرهاي ست بين شاهسون و تات.تات شاهسون را به اسكان و آسايش در شهر وده و خانه دعوت ميكند وشاهسون از نعمت و بركت و لذت چادر نشيني دفاع ميكند» .
اهالي روستاهاي خوئين و سفيد كمر، واقع در جنوب زنجان هنوزگويش تاتي را حفظ كردهاند
پس از شهرستان تاكستان، دره شاهرود در شهرستان خلخال،منسجمترين و بيشترين تعداد نفوس تاتي زبان را در خود جاي داده است.اگرچه تاتي آن منطقه را بايد شاخهاي از زبان تالشي به شمار آورد ولياهالي آنجا خود را تات ميخوانند.
روستاهاي تات نشين در ه شاهرود به ترتيب از شمال به جنوبعبارتند از: اسكستان، اسبو، درَو، كلور، شال، دز، كرن، لرد، گيلوان، گلوزان،كهل، گندم آباد و طارم كرنق در دهستان خورش رستم و كجل دربخش كاغذ كنان، از ديگر نقاط تات نشين خلخال به شمار ميآيند .
دره شاهرود در امتداد خود به رودبار گيلان ميرسد. در آن خطه اهاليروستاهايي متعدد، از جمله در پركوه، خورگام، رحمت آباد، رستم آباد، حومهرودبار و فاراب به تاتي سخن ميگويند .
در طارم عليا نيز روستاهاي نوكيان، سياورود، كلاسر، هزار رود، باكلور،جمال آباد، چرزه و جيش آباد از جمله نقاط تات نشين دره شاهرود به شمارميآيند. كلاسور و خوينه رود كليبر و گويش اهالي گلين قيه و هرزند از توابعشهرستان مرند كه آذري خوانده شدهاند، در گروه زبان تاتي قرارميگيرند. وبالاخره كرينگان و ارزين را نيز مركز منطقه تاتي زبان ديزمار وحسنو نوشتهاند .
دريك پژوهش جديد كه بيشتر بر مبناي مطالعات ميداني انجامگرفته، آمده است: در غرب قراچه داغ، در داخل نواحي كوهستاني،روستاهايي وجود دارند كه ساكنان آنها به زبان تاتي سخنميگويند...علاوه بر آن در روستاي كلاسور از توابع دهستان حسنو چندخانوار زندگي ميكنند كه با هم زبانان خود به تاتي سخن ميگويند. اهاليروستاي ملك تالش وروستاي نيستان در نزديكي كرينگان نيز با زبانتاتي آشنايي دارند. شماري از اهالي كرنگان كه به روستاي چاي كندمهاجرت كردهاند نيز هنوز زبان اصلي خود يعني تاتي را حفظ كردهاند.
روستاهاي آستمال، اشتبين، مرداناغام، احمد آباد و اولي كه در كناررودخانه ارس قرار دارند، در گذشته مر كز تات زبانهاي آن صفحات بودهاند.بنا به گفته ريش سفيدان محلي، آباديهاي ارزين، خوينه، دميرجي و مزگردر نزديكي ديزمار شرقي، پيش از اين تاتي زبان بودند .
بلوك سدن رستاق از توابع استر آباد، از جمله نواحي شرق ايران استكه بخشي از اهالي آن تات ميباشند و تاتي از جمله گويشهاي مهم رايجدر آن بخش به شمار ميآيد .
در كتاب گويش كرنگان آمده است: كرنگان از دهستانهاي بخشورزقان اهر در شمال تبريز است. مردم آن 99 خانوار و نزديك به 600 نفرميباشند كه همگي به تاتي سخن ميگويند و تركي را نيز ميدانند. مردمكرنگان گويش خود را تاتي ميخوانند. اهالي ديههاي ملك (تالش) ونيستان نيز كه اندكي از آنها دورند به اين زبان آشنايي دارند .
در بخش ارسباران، ديههاي تاتي زبان بيش از اينهاست. از دهستانحسنو، اهالي ديههاي خوي نَراو، ارزين و كلاسور به تاتي سخن ميگويند .
تاتي زبانان در هفتاد ـ هشتاد سال پيش بيشتر از امروز بودهاند.چنانكه افراد سالمند تعريف ميكنند، ديههاي ديگري نيز در منطقه مذكوراز جمله دهكده اقليد (كليد = كلخيد؟) كه در آن سوي رود ارس واقعميباشند تاتي زبان بودهاند.
ب - خارج از ايران :
پراكندگي تاتي زبانها از خراسان به سوي غرب، قسمتهايي از قفقاز(شيروان و داغستان) و استان كريمه در سواحل درياي سياه را هم دربرميگيرد. به نقل از سفر نامه اولياء چلبي آمده است كه: در پشت كوههايچادر داغ، در جنوب كريمه، ناحيه ساحلي درياي سياه را استان تاتمينامند و مردم آنجا (تات ايلي) خوانده ميشوند نواحي تات ايلي دردماغه وموضع بيراههاي واقع شده. مردمانش لهجه ويژه و كلمات ديگرگونهاي دارند.
ييلاق تات ايلي بر بالاي كوه بلندي ست كه از آنجا تمامي شبههجزيره كريمه به شكل مثلث ديده ميشود. جانب شرق و غرب «صوداق»كوههاي تات ايلي ست كه جزو ايالت كفه به شمار ميآيد .گزارشتازهاي از وجود تات در كريمه به دست نيامده است .
خط سير پراكندگي تاتها در خارج از مرزهاي ايران، از كنارههاي دريايسياه تا سواحل غربي درياي كاسپين امتداد مييابد و اراضي جنوبداغستان تا شماخي و لاهيج و باكو را دربر ميگيرد. در آن منطقه نواحيقوناق كند، دربند، كاتياكو و طبرسران همچنين شهرستانهاي:آبشرون، خيزي، دَوَچي، قوبا، شماخي و اسماعيللي تات نشين استبرابر نقشهاي كه در كتاب «تاتهاي جمهوري آذربايجان» آمده است،منطقه ي شمال شرق كشور مذكور (نيمه شمالي شيروان) از قوبا درشمال وآق دره در جنوب در اكثر روستاها بيشتر اهالي تات هستند.
در ادبيات عاميانه تاتهاي قفقاز، مطالبي به صراحت مؤيد آن است كهدر گذشته، مردم لاهيج بازبان تركي آشنا نبودند .
نشانه هايي گوياي آنند كه رواج تاتي تا سده اخير در جمهوريآذربايجان = (ج.آ) از شمال شرق به سوي غرب آن كشور گسترش داشته.دست كم تا اوايل دوره قاجار بخشي از اهالي شهر گنجه هنوز به تاتيسخن ميگفتندو زبان ادبي عموم اهالي آن شهر فارسي بوده .تاتي زبانانگنجه كه گويا در آن زمان در اقليت واقع شده بودند،مساجد و تكاياي ويژهخود را داشتند. در آن شهر مسجد تاتها هنوزوجود دارد.
دو بيت شعر كه به خط وزبان فارسي بر محراب آن مسجد نقش بسته وبيانگر تاريخ بناي مسجد مذكور در سال 1302ق ميباشد هنوز در خاطرنگارنده كه در سال 1373 به خاكبوس نظامي رفته بود محفوظ مانده است :
اين بقعه ي مبارك در گنجه چون بنا شدهم تكيه ي غريبان هم خانه ي خداشد
وز دست رنج فاني، محراب شد مزين تاريخ تازه گفتم، چون خانه ي خدا شد .بخشي از تاتها نيز در جنوب غرب ج .آ (نيمهي شمالياران)ازجمله درحوالي زنگه زور ، لَگوآز و نواَدي پراكندهاند .
در داغستان نيز عده كثيري به نام تات زندگي ميكنند. در مورد تعدادنفوس و موقعيت اجتماعي آنان همين نكته بس كه خط و ادبيات مكتوبويژه خود را دارند .
