مقالات اين بخش

تات در بستر تاریخ

پيشينه، زبان و فرهنگ آذربايجان

پيرامون زبان باستاني و تاریخ آذربايجان

دست بافته هاي زنان شاهرود كلور

پيشينة تاريخي قوم تات

تات در چند معنی کاربرد دارد

هويت تاتها و زبان تاتي

تات و تاتی

تات قوم بومی خراسان كه به زبان فارسی تكلم می كنند

تاتهاي خراسان

تات در چند معنی کاربرد دارد

جامعه و زبان تاتهای جمهوری آذربایجان

نگاهي به پيشينه و گستره تاتي

 

 

 

نگاهي به پيشينه و گستره تاتي

 علي‌محمد آقاعليخاني

زبان يك پديده منحصر به فرد است كه روندتكامل جامعه انساني توسط آن ميسر مي‌شود. به نحوي كه اگر زبان را از جامعه انساني حذف كنيم چرخه تكامل اجتماعي از حركت باز مي‌ايستد وبه زباني مي توان گفت كه زبان كليد فرهنگ و واژه‌ها سرمايه‌هاي فرهنگي هستندكه افراد جامعه با آشنايي و حفظ آن مي‌توانند هويت خود را حفظ نمايند.

 

زبان نيز مانند هرپديده‌ي اجتماعي ديگر، پيوسته در حال دگرگوني است. هر ماه كه مي‌گذرد، بسياري زبان‌ها و گويش‌ها از لبان مردم رخت برمي بندد و گويي جهان به سرعت در مسير رسيدن به زبان‌هاي محدودتر و شايد حتي يك زبان واحد است.

  مطابق مطالعات انجام شده، بشر در هر ماه دو زبان را از دست مي‌دهد و امروزه بيش از 3000 زبان به طور جدي در حال نابودي هستند‌، كه در اين راستا سازمان ملل و يونسكو با پيشنهاد نامگذاري يك روز به نام روز زبان مادري موافقت كرده‌اند تا زمينه‌اي براي احترام به فرهنگها و زبان‌ها فراهم شده و اساساً مقوله‌ي حفظ زبان‌ها به عنوان ميراث فرهنگي بشر هم‌چنان  يك دغدغه بشري مطرح باشد.

  دراين ميان، سرزمين ما ايران به لحاظ موقعيت‌هاي ويژه‌ي تمدن و فرهنگ كه افتخارات چند هزار ساله بر تارك خود دارد نه تنها از اين قاعده مستثني. از اين روآن اقدامات بايسته و شايسته‌اي را در راستاي شناسايي و حفظ اين ميراث فرهنگي از گزند روزگار ونابودي مي‌طلبد.

  با اين مقدمه به سراغ زبان تاتي مي‌رويم. زباني كه علي‌رغم فراز و فرودهاي فراوان در طول قرون و اعصار، هنوز هم زبان زنده بسياري مناطق سرزمين پهناور ايران از جمله خطه‌ي قزوين‌، اشتهارد از توابع كرج، تالش‌، خلخال‌، برخي مناطق اردبيل و حتي در آن‌سوي مرزها در مناطقي از جمله ارمنستان‌، قفقاز‌، داغستان و... مي باشد، اين زبان در گروه زبان‌هاي اصيل و ديرين ايران مي باشد. كه قرابت‌هاي عميقي با زبان‌هايي هم‌چون آذري (نه تركي) دارد و از بعد سياسي نيز دلايل فراز و فرود آن را مي‌توان با آن چه برسرزبان آذري آمده، هم سرنوشت دانست‌.

 آن چه مسلم است، زبان‌ تاتي به همراه زبان‌هاي هم گروه خود هم‌چون تالشي‌، گيلكي و‌... از بقاياي زبان‌هاي هند و اروپايي است كه در آغاز زبان رايج مادها بوده و در تمام مناطق شاهنشاهي بزرگ ماد جاري بوده است به طوري كه دكتر يارشاطر در بحث پيشينه‌ي زبان تاتي، پيشنهاد مي كند كه واژه‌ي صحيح براي ناميدن اين زبان « مادي » است و  واژه «تاتي» چيزي است كه ترك زبانان چيره شده بر شهرهاي ايران، مصطلح كرده‌اند و اساساً واژه تات يا تاجيك كلمه تصغير تركي است به معني زيردست كوچك كه توسط تركان به ايرانيان بومي اطلاق مي شده است‌.

با توجه به بررسي‌هاي انجام شده، زبان تركي خود از گروه زبان‌هاي آلتابي بوده و هيچ قرابت و سنخيتي با زبان‌هاي رايج در ايران نداشته است و برخلاف ادعاهاي برخي نويسندگان متعصب و ناآگاه كه زبان مردم آذربايگان و محدوده‌هاي تحت امر مادها را از روز اول تركي فرض كرده‌اند‌، شواهد نشان مي دهد كه قبل از حكومت صفويه در ايران هيچ متن يا عبارت يا نوشته‌اي به زبان تركي درمنطقه يافت‌ نشده و حتي شواهد خلاف آن را نشان مي دهد به نحوي كه قطران تبريزي شاعر قرن چهارم كه خود آذري است وجود يك معشوقه ترك را در شهر گنجه معمايي و عجيب دانسته و مي سرايد:

 اي ترك، به گنجه از كجا افتادي                     كاندر دل و جان من، فكندي شادي

 يك بوسه مرا، به مستي اندر دادي              اي ترك، هميشه مست و خرم بادي 

درگفتار دوم كتاب شادروان كسروي نيز بيان شده كه تركي تنها از زمان سلجوقيان و از راه كوچ ايل‌هاي ترك‌زبان به آذربايجان آمده و پيش از آن هم اگر درتاريخ نشاني از بودن تركان در خطه‌ي آذربايجان يافت كنيم، بي‌گمان  دسته اندكي بوده‌اند كه پس ازمدت زماني كوتاه از ميان رفته اند.

 اگر چه تركي قبل از دوران صفويه نيز كمابيش از طريق كوچيدن تركان صحرانشين به سرزمين‌هاي آذري رايج بوده لكن با شواهدي كه در دست است از جمله نوشته‌ها و اشعاري از پادشاهان صفوي كه خود از بوميان آذربايجان بوده و زبانشان نيز آذري بوده است  نشان دهنده بي ريشه بودن تركي در اين مناطق است‌.

 امروزه گستره‌ي زبان تاتي و آذري بسيار محدود تر از گذشته است، اماهنوز هم درمناطقي از جمله اسكو‌، ودهات اطراف آن‌. اقليد و آن سوي رود ارس. برخي مناطق تالش و... اين زبان‌هاي باستاني رايج است و اين در حالي است كه درخود شهرهايي هم چون تالش كمتر كسي پيدا مي‌شود كه به تاتي (تالشي) سخن بگويد.

 تاتي در آن سوي مرزها هم سرنوشت بهتري نداشته است، به طوري كه سياست تات زدايي در قفقاز از زمان انتزاع اين سرزمين از ايران با شدت و ضعف بسياري هم چنان ادامه دارد در ده ساله‌ي نخست حكومت شوروي، اندك حقي براي اين ملت بومي كوچك وضعيف قائل بودند‌، خطي براي زبان تاتي درنظر گرفتند و در آموزشگاه‌هاي مناطق تات زبان متداول ساختند ولي پس از مدت كوتاهي به بهانه كم بودن تعداد مردمان تات زبان و اين كه همگان به تركي آشنايي دارند كارهايي شروع شده را متوقف كردند و هم اكنون درتمام آن مناطق نوآموزان تات زبان در آموزشگاه‌ها به خط و زبان تركي تحصيل مي كنند. اما ساكنان تات زبان داغستان از خطي كه در سال 1928 بر پايه الفباي لاتين براي آن تنظيم شده بود استفاده كرده و در سال 1938 الفباي آن را به روسي تغيير دادند كه تا چند سال پيش هم پايدار بوده است‌.

 با همه آن چه گذشت چنين برمي‌آيد كه زبان تاتي در طول حيات پرفراز و نشيب خود به دلايل متعدد سياسي‌، فرهنگي و اجتماعي دچار استحاله شده و عموماً نه تنها اقدام رسمي و زيربنايي درجهت حفظ و نگهداري آن از زوال صورت نگرفته بلكه بالعكس همه ي كوشش‌هاي نهادهاي اجتماعي رسمي و نيز فشارهاي غيررسمي‌، تغييرمذهب و.. در جوامع تات زبان كه همگي در تسلط بيگانگان قرار داشتند همه و همه در جهت تضعيف و به زوال كشاندن اين زبان كهن ائتلاف كرده‌اند. 

در خطه ي قزوين (كه نگارنده به آن تعلق دارد ) شمارتات زبانان بسيار بيشتر از صدهزار است اما همانند ساير مقوله‌هاي ملي و فرهنگي، هم‌چون ميراث گران‌سنگ ابنيه‌ها و آثار باستاني، خسته از راه هزاران ساله‌ي تاريخ از نهادهاي رسمي اقدامات موثري در زمينه‌ي نگهداشت اين مهم ديده نمي شود و اگر هم تلاشي صورت مي گيرد، برخاسته از انديشه‌هاي بلند و دل‌هاي سوخته اي است كه حراست از نمادهاي ملي و فرهنگي را برخود فرض كرده‌اند و در اين راه خطير از جان و مال هزينه مي‌كنند كه خوش‌بختانه اين افراد هم در حال افزايش هستند.

 اگر چه منابع مكتوب به جاي مانده از اين زبان كهن، بسيار محدود و كمياب است لكن مطالعه منابع ذيل مي تواند تا حدود زيادي افق‌هاي روشن تري در خصوص تاريخ زبان تاتي (و آذري) پيش روي علاقمندان فراهم آورد.

 1-ذكاء يحيي‌، جستارهايي درباره زبان مردم آذربايگان

 2- آل احمد جلال‌، تات نشين‌هاي بلوك زهرا

 3- كسروي احمد‌،آذري يا زبان باستان آذربايجان

 4- عبدلي‌، علي‌، ادبيات تات و تالش (ايران و جمهوري آذربايجان)

 5- پدرام علي‌، آواي تات (مجموعه شعر)

 6- آقا عليخاني‌، علي محمد‌، جستاري در زبان و ادبيات تاتي

 7- مجموعه مقالات همايش بين الملل تات شناسي‌، دانشگاه آزاداسلامي تاكستان ]تاتستان[1378

 منبع :http://www.azarpadgan.com/

 

 

Home
زبان و ادبيات تات
گفتمان تات شناسی
فرهنگ و جامعه
آذري  - تات - ترك
كتابخانه تات
پیوند ها
ارتباطات

 

پیام کوتاه :

 

 

 

 

 

 

Home | زبان و ادبيات تات | گفتمان تات شناسی | فرهنگ و جامعه | آذري  - تات - ترك | كتابخانه تات | پیوند ها | ارتباطات